مقدمه
در تاریخ اسلام و ایران بسیاری از عالمان و اندیشمندان در راستای تفکر ناب محمدی(ص) حرکت کرده و به دفاع از مقام و منزلت زن به ویژه زن مسلمان، پرداخته‌اند. در واقع نقش زن در جوامع بشری همواره مورد بحث دانشمندان علوم انسانی در طول تاریخ بوده است و هریک بر اساس اندیشه‌های خود به طرح این موضوع پرداخته است. استاد شهید مطهری یکی از افرادی است که همواره سعی کرده در آثار خود به جایگاه زن بها دهد.
نوشتار حاضر بر همین مبنا شکل گرفته و برآن است که جایگاه زن را بر اساس اندیشه شهید مطهری و بر محوریت کتاب «نظام حقوق زن در اسلام»، در سه محور: «حقوق زن و مرد و تفاوت‌های موجود در آن»، «حجاب زن» و «حق مالکیت زن» مورد بررسی قرار دهد.
حقوق زن و مرد و تفاوت‌های موجود در آن
درگذشته دیدگاه‌های مردسالارانه و تحقیرآمیز نسبت به زنان، هم به زیان مردان و هم زنان ابراز شده است. باورهای افراطی فمنیسم با ایده زن‌سالاری و زن‌مداری نیز بیش از پیش به زیان زن و مرد خواهد بود. نگرش متعادل قرآن نه بر اساس افراط است نه تفریط، از نظر قرآن زن و مرد در انسانیت برابرند ولی از دوگونه خصلت برخوردارند. این دوگانگی از ساختار جسمانی و عاطفی آن دو سرچشمه گرفته است، همان‌گونه که آزادی و برابری انسان‌ها از طبیعت آنها الهام گرفته دوگانگی کارآیی و وظایف آنها نیز از ساختمان وجودی آن دو ریشه یافته است و به تعبیر استاد مطهری: «زن و مرد دو ستاره‌اند در دو مدار مختلف، هرکدام باید در مدار و فلک خود حرکت کند... شرط اصلی سعادت هریک از زن و مرد و در حقیقت جامعة بشری این است که دو جنس هر یک در مدار خویش به حرکت خود ادامه دهند. آزادی و برابری آن‌گاه سود می‌بخشند که هیچ‌کدام از مدار و مسیر طبیعی و فطری خویش خارج نگردند. آن چه در آن جامعه ناراحتی آفریده قیام بر ضد فرمان فطرت و طبیعت است نه چیز دیگر.»1
از نظر شهید مطهری، اسلام با تعالیم خود احیاگر حقوق زن است؛ به ویژه قرآن در عصر نزولش گام‌های بلند و اساسی را به سود زن و حقوق او برداشت، ولی هرگز در این میان زن بودن زن و مرد بودن مرد را نادیده نگرفت، بلکه زن را همان‌گونه دید که در طبیعت است. زن در قرآن همان زن در طبیعت است. کتاب قرآن با کتاب تکوین یا طبیعت یک برداشت را ارائه کرده‌اند. یکی از پرسش‌هایی که نسبت به نگرش حقوقی قرآن نسبت به زن شده این است که: «اگر اسلام زن را انسان تمام عیار می‌دانست حقوق مشابه و مساوی با مرد برای او وضع می‌شد لکن حقوق مشابه برای او قائل نیست. پس زن را یک انسان واقعی نمی‌داند».2
برای پاسخ به این پرسش، اول باید دید که آیا همسانی زن و مرد در حیثیت انسانی و برابری آنها از جهت انسانیت و حقوق به معنای تشابه و یک نواختی آنها در حقوق است یا تساوی امری غیر از تشابه است؟ باید چنین گفت که اسلام برای زن و مرد در همه موارد یک نوع حقوق و یک نوع وظیفه و یک نوع مجازات قایل نشده است. پاره‌ای از حقوق و تکالیف و مجازات‌ها را برای مرد مناسب‌تر دانسته و پاره‌ای از آنها را برای زن و در نتیجه در مواردی برای زن و مرد وضع مشابه و در موارد دیگر وضع نامشابهی در نظر گرفته است. در واقع اسلام اصل مساوات انسان‌ها را در بارة زن و مرد رعایت کرده است. اسلام با تساوی حقوق زن و مرد مخالف نیست با تشابه حقوق آن‌ها مخالف است. استاد مطهری در این باره می‌نویسد: «تساوی غیر از تشابه است، تساوی برابری است و تشابه یک نواختی. ممکن است پدری ثروت خود را به طور مساوی میان فرزندان خود تقسیم کند اما به طور متشابه تقسیم نکند. مثلاً ممکن است این پدر چند قلم ثروت داشته باشد هم تجارت‌خانه داشته باشد و هم ملک مزروعی و هم مستغلات تجاری ولی نظر به این که قبلاً فرزندان خود را استعدادیابی کرده است در یکی ذوق و سلیقه تجارت دیده و در دیگری علاقه به کشاورزی و در سومی مستغل‌داری هنگامی که می‌خواهد ثروت خود را تقسیم کند با در نظر گرفتن این‌که آنچه به همه فرزندان می‌دهد از لحاظ ارزش با یکدیگر مساوی باشد و ترجیح و امتیازی از این جهت در کار نباشد به هر کدام از فرزندان خود همان سرمایه را می‌دهد که قبلاً آزمایش استعدادیابی آن را مناسب یافته بود.»3
شهید مطهری با استناد به آیة شریفه: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالا كَثِيرًا وَنِسَاءً...؛4 ای مردم بترسید از پروردگار خود آن خدایی که همه شما را از یک تن بیافرید و همه را از آن جفت خلق کرد و از آن دو تن خلقی بسیار در اطراف عالم از زن و مرد برانگیخت؛ گفتار خویش را به اثبات می‌رساند. هم چنین استاد با نفی عقیده خرافی و بی‌اساس این‌که زن از طرف چپ مرد آفریده شد می‌نویسد: «در قرآن از آنچه در بعضی از کتب مذهبی است که زن از مایه‌ای پست‌تر از مایة مرد آفریده شده و یا این‌که به زن جنبه طفیلی و چپی داده‌اند و گفته‌اند که همسر آدم از عضوی از اعضای طرف چپ او آفریده شده اثر و خبری نیست بنابراین در اسلام نظریة تحقیرآمیزی نسبت به زن از لحاظ سرشت و طینت وجود ندارد.»5
استاد مطهری با استناد به آیه‌های قرآن سعی می‌کند حقوق زن و مرد را به تفضیل مشخص کند ایشان در این خصوص می‌فرماید: «اسلام با صراحت کامل می‌گوید هریک از زن و مرد برای یکدیگر آفریده شده‌اند. قرآن می‌گوید: «زمین و آسمان، ابر و باد، گیاه و حیوان همه برای انسان آفریده شده‌اند» اما هرگز نمی‌گوید زن برای مرد آفریده شده است و سخن خود را به آیة شریفه مستند می‌نماید که می‌فرماید: «هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ؛ زنان جامة عفاف شما هستند و شما نیز لباس عفت آنها هستید».6 قرآن کریم بر خلاف دیگر منابع، سرشت نخستین زن را احترام‌آمیز می‌داند و سرشت زن و مرد را دوگانه ندانسته است. در آثار مطهری، فطرت یا سرشت «حالت خاص و نوع سرشت از آفرینش» است و به عبارت دیگر گونة خاصی است از ساختار خلقی، سرشتی و سمت و سویی که انسان در آغاز آفرینش خود و پیش از قرار گرفتن در شعاع تأثیر عوامل تربیتی، تاریخی، اجتماعی و جغرافیایی دارد.6 با کمال تأسف در برخی از کتب آسمانی همان اندیشة بسته وجود دارد که زن را مایة گمراهی و گناه معرفی کرده است چنان که در تورات می‌خوانیم: «و چون زن دید که آن درخت برای خوراک نیکو است و به نظر خوش‌نما و درختی دلپذیر است پس از میوه‌اش گرفته بخورد و به شوهر خود نیز داد و او خورد... خداوند آدم را ندا داد و گفت کجا هستی... آیا از آن درختی که تو را منع کردم که آن را نخوری خوردی. آدم گفت این زنی که قرین من ساختی از میوة درخت به من داد و من خوردم... به آدم گفت چون که سخن زوجه‌ات را شنیدی و از آن درخت خوردی که امر فرموده گفتم از آن نخوری پس به سبب تو زمین ملعون شد.» 7
استاد مطهری در نقد این نگرش می‌نویسد: «یکی دیگر از نظریات تحقیر آمیزی که در گذشته وجود داشته و در ادبیات جهان آثار نامطلوبی به‌جا گذاشته این است که زن عنصر گناه است، از وجود زن شر و وسوسه بر می‌خیزد، زن شیطان کوچک است هر گناه و جنایتی که مردان مرتکب شده‌اند زنی در آن دخالت داشته است. می‌گویند مرد در ذات خود از گناه مُبرا است و این زن است که مرد را به گناه می‌کشاند. می‌گویند شیطان مستقیماً در وجود مرد راه نمی‌یابد و فقط از طریق زن است که مردان را می‌فریبد. شیطان، زن را وسوسه می‌کند و زن، مرد را... .»8
استاد مطهری با استناد به قرآن معتقد است که زن عامل گناه و انحراف مرد نیست و او را از این اتهام تبرئه می‌کند و به نظر می‌رسد اصل تفاوت وجودی در آفرینش زن و مرد سبب تمایز این دو جنس در دیدگاه‌های مختلف شده است. به باور استاد مطهری این تفاوت‌ها باعث می‌شود که زن و مرد از جهت حقوق طبیعی و فطری وضع ناهمگونی داشته باشند.
به نظر استاد مطهری، روابط حقوق خانوادگی زن و مرد در دیدگاه قرآن با فرهنگ جاهلی پیش از اسلام و فرهنگ امروزی متفاوت است. در دنیای امروز سعی می‌شود میان زن و مرد از جهت وضع قوانین، مقررات، حقوق و وظایف، وضع یکسان و همانندی پدید آورند و تفاوت‌های طبیعی و غریزی زن و مرد را نادیده بگیرند. استاد مطهری، تساوی حقوق زن و مرد را حقیقتی مسلم دانسته است اما تشابه و همانندی را نادرست و غیرممکن شمرده است. از دید ایشان بهتر است برخی نابرابری‌ها که میان حقوق زن و مرد دیده می‌شود از آن به تفاوت‌های حقوقی تعبیر کنیم؛ زیرا هر تفاوتی ناگزیر تبعیض نیست چنان که هر برابری و تساوی نیز به طور قطع عدالت و انصاف نمی‌باشد. این تفاوت‌ها جزء ذات اسلام نیست بلکه جزء عرضیات اسلام است که قابل تعدیل و تغییر در چهارچوب‌های اجتهادی می‌باشد.9
حق مالکیت زن
استاد مطهری در بارة حق مالکیت زن می‌نویسد: «یکی از مسلمات دین اسلام این است که مرد، حقی به مال و کار زن ندارد؛ نه می‌تواند به او فرمان دهد که برای من فلان کار را بکن و نه اگر زن کاری کرد که به موجب آن ثروتی به او تعلق می‌گیرد، مرد حق دارد که بدون رضای زن در آن ثروت تصرف کند و از این جهت زن و مرد وضع مساوی دارند.»10
ممکن است در سنت‌ها و فرهنگ‌های موجود و روابط زن و شوهر در جامعه کنونی اسلام اشکالاتی وجود داشته باشد و حقوق زنان ضایع شود ولی این کاستی‌ها ربطی به حقوق زن در قرآن ندارد. هر مسلمانی خود باید پاسخگوی رفتار و کردار خود باشد و رعایت مسئولیت خود را در برابر عدل و انصافی که دین بر عهدة وی گذاشته است بکند. در دیدگاه شهید مطهری، قرآن همان‌طور که مردان را در نتایج کار و تلاششان دارای حق می‌داند، زنان را نیز در نتیجه کار و فعالیت‌شان ذی‌حق می‌شمرد. چنان‌چه در قرآن کریم می‌خوانیم: «لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ»11بر خلاف دنیای غرب، اسلام نسبت به حقوق زن به دیده استقلال نگریسته است. زمانی که اسلام از حقوق زن سخن به میان آورد، جز کرامت او سخنی در میان نمی‌آورد؛ «انگیزه‌ای که سبب شد اسلام به زن استقلال اقتصادی بدهد جز جنبـه‌های انسـانی و عدالت دوستی و الهی اسلام نبوده. در آنجا مطالبی از قبیل مطامع کارخانه‌داران انگلستان وجود نداشت که به خاطر پر کردن شکم خود این قانون را گذراندند، بعد با بوق و کرنا دنیا را پر کردند که ما حق زن را به رسمیت شناختیم و حقوق زن و مرد را مساوی دانستیم... اسلام به زن استقلال اقتصادی داد اما به قول ویل دورانت خانه‌براندازی نکرد. اسلام خانواده‌ها را متزلزل نکرد، زنان را علیه شوهران و دختران را علیه پدران و برادران به تمرد و عصیان وادار نکرد. اسلام با این دو آیه انقلاب عظیمی به وجود آورد اما آرام، بی‌ضرر و بی‌خطر...»12
در اسلام خانواده و اصالت و استقلال و اولویت آن کاملاً مورد توجه است و هر چیز بر محور آن شکل می‌گیرد. ارث و دیگر حقوق مربوط به زن نیز با توجه به پیوندهای خویشاوندی و بر محور خانواده تنظیم شده است. بنابراین کسی‌که نمی‌تواند اولویت خانواده را باور کند یا فرهنگی که چنین جایگاهی به‌آن نمی‌دهد نمی‌تواند مناسبات حقوقی را در این چهارچوب در‌یابد. کسانی‌که امروز به عنوان دفاع از حقوق زن بر حقوق اسلامی خرده می‌گیرند، باوری به قداست خانواده ندارند و برای آن اولویتی قائل نیستند و این مشکل خود آنان است نه اسلام.13
حجاب و عفاف زن
از جمله مواردی که برای نابرابری میان حقوق زن و مرد بیان کرده‌اند، مسأله حجاب است. برخی گمان کرده‌اند که اسلام با طرح مسأله حجاب، خواسته است زن محبوس باشد و از حق حضور او در عرصه‌های اجتماعی و سیاسی محروم شود و نتواند از حق مسلم آزادی برخوردار باشد. برخی دیگر آن را زاییدة مردسالاری و برتری‌جویی مرد دانسته‌اند.
از دیدگاه قرآن، عفاف و حجاب مختص زنان نیست بلکه مرد و زن هر دو به یکسان مخاطب قرآن قرار گرفته‌اند که باید پاکدامنی را حفظ کنند و از هرزگی و روابط نامشروع بپرهیزند. بنابراین اگر تکلیفی هم هست زن و مرد هر دو در آن مشترکند. گذشته از این، عفاف و پوشش از یک مسأله کلی و اساسی ریشه می‌گیرد و آن این است که اسلام می‌خواهد جلوی هر نوع هرزگی در محیط خانوادگی را بگیرد.
قرآن به مردان نیز با همان خطاب زنان دستور می‌دهد که نگاه‌های خود را کنترل کنند از هرزگی و چشم‌چرانی دوری کنند و پاکدامنی خود را حفظ کنند: «قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذَلِكَ أَزْكَى لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا يَصْنَعُونَ ٭ وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلا مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلا لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ...»14
چنان‌که ملاحظه می‌کنیم در آیات فوق، وظایف و حقوق متقابل زن و مرد در معاشرت با یکدیگر مطرح است و در مسأله حجاب و حفظ عفاف، زن و مرد یکسانند. استاد مطهری از این آیات چند نکته برداشت می‌کند:
1. هر مسلمان - زن و مرد- باید از چشم‌چرانی و نظربازی دوری کند.
2. زنان باید حجاب داشته باشند و آرایش و زیور خود را بر دیگران آشکار نسازند و در صدد تحریک و جلب توجه مردان برنیایند.
3. مردان و زنان باید پاکدامن باشند و عورت خود را از دیگران بپوشند.
4. دو استثنا برای لزوم پوشش زن ذکر شده که یکی با جمله «...وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلا مَا ظَهَرَ مِنْهَا...» بیان شده و نسبت به عموم مردان است و دیگری با جمله «...وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلا لِبُعُولَتِهِنَّ...» ذکر شده و نداشتن پوشش را برای زن نسبت به عدة خاصي تجویز می‌کند.»15
اگر موضوع حجاب را به دور از برداشت‌های افراطی بنگریم نه تنها برداشت نابرابرنه میان حقوق زن و مرد از آن نمی‌شود بلکه در اصل برای حرمت گذاردن و اهمیت دادن به حقوق زن و شخصیت و جایگاه زن است. استاد مطهری یادآور می‌شود: «راه اسلام راه متعادلی است. اسلام در عین این‌که نهایت مراقبت را برای پاکی روابط جنسی به عمل آورده هیچ‌گونه مانعی برای بروز استعدادهای انسانی زن به وجود نیاورده است بلکه کاری کرده که اگر این برنامه دور از هر افراط و تفریطی اجرا شود هم روحیه‌ها سالم می‌ماند و هم روابط خانواده‌ها صمیمی‌تر می‌شود و هم محیط اجتماع برای فعالیت صحیح زن و مرد آماده‌تر می‌شود».16
نتیجه‌گیری:
از مجموع مباحث مطرح شده می‌توان چنین برداشت کرد که اندیشة شهید مطهری در ارتباط با مسأله زن برگرفته از آیات قرآنی است و استاد بزرگوار همواره در اندیشه‌های خود سعی کرده است که اصل اعتدال و منطق را رعایت کند. ایشان در تحلیل مربوط به زن، با پرهیز از هرگونه افراط و تفریط، نقطه نظرات بسیاری از افراد را به حیطه نقد می‌کشاند و سپس با اندیشه اسلامی خود و بهره‌گیری از قرآن مجید و روايات اهل‌بيت(ع)، نتیجه‌گیری درستی از بحث می‌کند.

+ نوشته شده در  دوشنبه یازدهم اردیبهشت 1391ساعت 11:31  توسط فاضله همتي  |